W Parku Miejskim w Świdwinie, na niewielkim wzgórzu, stoi dwudziestodwumetrowa wieża z granitu i czerwonej cegły. To jeden z siedemnastu zachowanych w Polsce pomników poświęconych Otto von Bismarckowi – pruskiego kanclerza, który zjednoczył Niemcy w XIX wieku. Wieża nie jest dostępna do zwiedzania od ponad trzech dekad, ale stanowi ciekawy punkt na mapie miasta i pretekst do spaceru po zabytkowym parku.

Historia budowy wieży w Świdwinie

Pomysł wybudowania wieży narodził się w lokalnym Związku Upiększania – organizacji, która dbała o estetykę ówczesnego Schivelbein. Powołano specjalny Komitet Budowy, któremu przewodniczył landrat świdwiński hrabia Nikolaus von Baudissin. Zbierano fundusze, organizowano sprawy formalne. Kamień węgielny wmurowano 1 kwietnia 1911 roku – w rocznicę urodzin Bismarcka.

Projekt i wykonanie powierzono Franzowi Brewingowi, miejscowemu mistrzowi murarskiemu i architektowi. Jego nazwisko do dziś widnieje na jednym z kamieni wewnątrz budowli. Brewing zaprojektował masywną konstrukcję na kwadratowym cokole, z czterema symetrycznymi wejściami i platformą widokową na szczycie. Budowa trwała niespełna pół roku – uroczyste otwarcie odbyło się 17 września 1911 roku.

Wieża w Świdwinie to jedna z około dwustu czterdziestu wież Bismarcka wybudowanych na świecie – od Chile po dawne niemieckie kolonie w Afryce. W Polsce powstało ich około czterdziestu, ale przetrwało jedynie siedemnaście.

Architektura i konstrukcja świdwińskiej wieży

Budowla stoi na kwadratowym, trzymetrowym cokole o boku długości 6,62 metra. Każda ze ścian ma centralnie umieszczone wejście – kiedyś po otwarciu któregokolwiek z czterech par drzwi można było wejść po krętych schodach na platformę widokową z czterema tarasami.

Trzon wieży zwęża się ku górze. W środkowej części każdej ściany znajduje się wysoki otwór zwieńczony półkolistym łukiem z czerwonej cegły. Krawędzie wykonano z cegły, resztę trzonu wraz z podbudową z granitu. Całość ma dwadzieścia dwa metry wysokości.

Na szczycie zamontowano metalowy stelaż z kotłem ogniowym – zgodnie z ideą wież Bismarcka, kilka razy w roku rozpalano w nim ogień ku czci kanclerza. Dziś kocioł już nie istnieje, zachował się tylko stelaż.

Czym były wieże Bismarcka

Po śmierci Ottona von Bismarcka w 1898 roku społeczności niemieckie na całym świecie zaczęły wznosić pomniki ku jego czci. Wieże budowano w latach 1869-1934, głównie na terenie ówczesnej Rzeszy Niemieckiej, ale też w Austro-Węgrzech czy odległych koloniach.

Pod koniec XIX wieku niemiecki Związek Studentów ogłosił konkurs na zunifikowany projekt. Wygrał drezdeński architekt Wilhelm Kreis z pracą zatytułowaną „Zmierzch Bogów”. Jego projekt zakładał wielostopniową podstawę, cztery kolumny i misę ogniową na szczycie. Nie wszystkie wieże powstały według tego wzoru – każda społeczność miała swobodę w interpretacji.

Świdwińska wieża od początku łączyła dwie funkcje: punkt widokowy i miejsce ceremonii z rozpalaniem ognia. Przez lata w dniu 1 kwietnia – w rocznicę urodzin Bismarcka – odbywały się tu uroczyste zgromadzenia.

Koszt budowy świdwińskiej wieży wyniósł czternaście tysięcy marek – znaczną sumę jak na 1911 rok. Środki zebrano dzięki składkom mieszkańców i wsparciu lokalnych władz.

Dlaczego wieża jest niedostępna

Już w latach trzydziestych XX wieku ograniczono dostęp do wieży z powodu obaw o stan techniczny. Po 1945 roku, gdy Świdwin znalazł się w granicach Polski, początkowo korzystano z niej jako punktu widokowego. Nikt nie zwracał szczególnej uwagi na to, że budowla poświęcona jest pruskiemu kanclerzowi – w czasach, gdy na Ziemiach Odzyskanych niszczono wszystko, co niemieckie, wieża ocalała.

Ale nikt też o nią nie dbał. Upływający czas, wandale i warunki atmosferyczne robiły swoje. Pod koniec lat siedemdziesiątych zamurowano drzwi. W 1992 roku zamknięto wszystkie cztery wejścia na parterze. Od tego czasu wieża pozostaje niedostępna.

Stan techniczny budowli pozostawia wiele do życzenia. Większość nadproży okiennych wymaga wymiany, podobnie jak dach. Wewnątrz brakuje części schodów, na balkonach nie ma balustrad. Mimo to wieża wpisana jest do rejestru zabytków i stanowi charakterystyczny element krajobrazu Parku Miejskiego.

Park Miejski w Świdwinie

Wieża znajduje się na skraju zabytkowego Parku Miejskiego, na wzgórzu o wysokości 105 metrów nad poziomem morza. Do budowli prowadzą kamienne schody ujęte lipową aleją – choć nie można już wejść do środka, samo miejsce zachowało klimat.

Park wart jest spaceru. Rosną tu świerki, buki, lipy, dęby, graby i wiązy – niektóre drzewa pamiętają czasy budowy wieży. Niegdyś utworzono tu karpi staw, obok którego dobudowano strzelnicę i dom strzelecki. Zachował się też odrestaurowany pałacyk u podnóża parkowych wzniesień, nad małą rzeczką Galbeną – dawna rezydencja Alberta Altenburga, miejscowego architekta wnętrz i rzeźbiarza.

Dla kogo to miejsce i ile czasu przeznaczyć

Wieża Bismarcka nie jest typową atrakcją turystyczną z biletem wstępu i przewodnikiem. To raczej punkt na trasie spaceru – ciekawy dla miłośników historii, architektury przemysłowej XIX wieku czy osób zbierających nietypowe zabytki.

Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę przy wieży ze spacerem po całym Parku Miejskim. Dzieciom można opowiedzieć o zwyczaju rozpalania ognia na szczycie wieży czy o tym, jak kiedyś wyglądał widok z platformy widokowej. Sam park oferuje przestrzeń do zabawy i odpoczynku.

Na spacer po parku z wizytą przy wieży warto przeznaczyć około godziny. Jeśli ktoś planuje zwiedzanie innych atrakcji Świdwina – jak rynek czy zamek – wieża może być dodatkowym punktem programu, nie głównym celem wycieczki.

W 2011 roku, podczas wyprawy rowerowej „Szlakiem wież Bismarcka”, grupa entuzjastów pokonała 1540 kilometrów od Dolnego Śląska przez Pomorze Zachodnie po Mazury, odnajdując i fotografując wszystkie siedemnaście zachowanych w Polsce wież Bismarcka.

Praktyczne informacje

Lokalizacja: Park Miejski w Świdwinie, województwo zachodniopomorskie. Wieża znajduje się na wzgórzu przy skraju parku, do którego prowadzą kamienne schody.

Dostępność: Wieża jest niedostępna do zwiedzania od 1992 roku. Wszystkie wejścia są zamurowane ze względu na zły stan techniczny budowli. Można ją oglądać wyłącznie z zewnątrz podczas spaceru po parku.

Ceny i godziny otwarcia: Nie dotyczy – park jest ogólnodostępny, a wieża zamknięta. Spacer po parku jest bezpłatny i możliwy o każdej porze.

Dojazd: Park Miejski znajduje się w centrum Świdwina, w okolicy Placu Konstytucji 3 Maja. Do miasta można dojechać drogą krajową nr 25 (Koszalin-Piła) lub drogą wojewódzką nr 172. Z parkingu w centrum miasta do wieży prowadzi kilkuminutowy spacer przez park.

Co jeszcze zobaczyć w Świdwinie: Warto połączyć wizytę przy wieży ze zwiedzaniem świdwińskiego zamku, spaceru po rynku czy wizytą w Świdwińskim Ośrodku Kultury. Miasto ma bogatą historię i kilka ciekawych zabytków z okresu pruskiego.